Atap aıtqanda, Abaı aýdanynda ornalasqan kóne túrki dáýirine jatatyn Qońyr áýlıe úńgiri men Tarbaǵataı aýdanyndaǵy Yrǵyzbaı ata kesenesinde atqarylǵan jumystardyń barysymen tanysty. Bul eki nysan da oblystaǵy kıeli jerler kartasyna engizilgen. Aldaǵy ýaqytta «Rýhanı jańǵyrý» aıasynda mundaı oryndarǵa kúrdeli jóndeý júrgizilip, qyzmet kórsetý sapasy jaqsarmaq.
Búginde Shyǵys Qazaqstan oblysynda «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrý úshin arnaıy keshendi jospar daıyndalyp, oǵan ártúrli 61 joba engizilgen. Olardyń qatarynda mýzeı salý, kıeli jerlerdegi ınfraqurylymdy damytý, arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizý, kóne jádigerlerdi izdeý sııaqty kóptegen ıgi ister bar. Bul jumystardyń barlyǵy aldaǵy 6 jylǵa josparlanyp, «Rýhanı qazyna», «Tárbıe jáne bilim», «Aqparat tolqyny» «Atameken» degen arnaıy baǵdarlamalar arqyly júzege asady. Ol úshin bıýdjetten 28 mlrd teńgeden astam qarajat bólinbek.
О́ńirge sapary barysynda Muhtar Qul-Muhammed oblys ákimi Danıal Ahmetovpen birge keıbir kıeli oryndarǵa bardy. Sonyń biri Qońyr áýlıe úńgiri el arasynda tarıhı ańyzdarymen jáne emdik qasıetke ıe sýymen belgili. Áli kúnge ǵalymdar úńgirdegi kól sýynyń quramyn zerttep, qupııasyn asha almaı keledi. Jaýgershilik zamanda qazaqtyń qalyń qoly osy kólge shomylyp, jaraqattarynan aıyǵyp otyrǵan degen de ańyz áńgime bar. Sondyqtan bul tabıǵı eskertkish ejelden ata-babamyzdyń zııarat etetin ortalyǵy bolǵan. Munda kezinde danyshpan Abaı men uly jazýshy Muhtar Áýezov te kelgen. Keıin M.Áýezov óziniń «Abaı joly» romanynda úńgir týraly aıtyp ótedi.
Búginde Qońyr áýlıe úńgirine jylyna 10 myńǵa jýyq saıahatshylar men zııaratshylar keledi. «Nur Otan» partııasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary memlekettik baǵdarlama aıasynda bul jerge barlyq ınfraqurylym júıesi júrgizilgen kezde kelýshilerdiń sany budan da kóbeıip, geografııasy da keńeıe túsetinine erekshe nazar aýdardy.
«Elbasymyz árdaıym ultymyzdyń uly aqyny Abaı murasyn qadirlep, barsha halyqty onyń óleńderi men qara sózderinen ónege alýǵa shaqyryp keledi. Prezıdentimiz usynǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy da Abaı atamyzdyń búkil álemdegi oqý, bilim, mádenıettiń eń ozyq úlgilerinen úırený jónindegi ósıetterimen ózektes. Endeshe uly oıshyldyń izi qalǵan Qońyr áýlıe úńgiri sııaqty mekender biz úshin naǵyz kıeli jer bolýǵa tıis. Týǵan jerge taǵzym osyndaı qasıetti oryndardy qadirlep, qasterleýden bastalady», dedi Muhtar Qul-Muhammed.
Sonymen qatar, partııa Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Tarbaǵataı aýdanyndaǵy «Yrǵyzbaı ata» memorıaldy kesheninde boldy. Yrǵyzbaı ata kesenesi – HIH ǵasyrdyń orta tusynda salynǵan dinı arhıtektýralyq eskertkish. Yrǵyzbaı Dosqanauly zamanynda qazaq dalasyndaǵy dárilik shópterdiń qasıetteri men qoldaný tásilderin jetik meńgergen áıgili emshi jáne synyqshy bolǵan. Búginge deıin jeke adamdardyń qolynda bolǵan keshen bıyl memleket menshigine ótkizilgen. Soǵan baılanysty qazirgi tańda bul orynda «Týǵan jer» baǵdarlamasy boıynsha abattandyrý jumystary júrgizilýde.
Keshende keseneden bólek, meshit, «Amanat» mýzeıi jáne úsh myńnan astam kitap qory saqtalǵan «Dala danalary» kitaphanasy jumys isteıdi. Keshenniń shyraqshysy Bolat Taǵabaıdyń aıtýynsha, mundaǵy kitaptardyń ishinde Ibn Sınanyń HVII-XVIII ǵasyrlarda jazylǵan medısınalyq traktattary da bar eken. Mýzeıdegi jádigerlerdiń de kóneniń kózi ekenin ańǵarý qıyn emes. «Mýzeıde 600-ge jýyq jádiger saqtalǵan. Olardyń arasynda eski zamanda qoldanylǵan turmystyq buıymdardan bastap HIH-HH ǵasyrda jasalǵan, búginde halyq tutynbaıtyn shoq útik, patefon sııaqty zattar, ton, ishik sııaqty eski kıimder de bar. Olardyń bárin munda jergilikti halyq ózderi ákelip beredi», deıdi B.Taǵabaı.
Al Tarbaǵataı aýdany ákiminiń orynbasary Ashat Smaılov keshendi abattandyrý jumystaryna oblystyq bıýdjetten 50 mln teńge bólingenin aıtty. Sonyń arqasynda kelýshilerge kórsetiletin qyzmet sapasy jaqsaryp, bolashaqta jylyna 5 myń adamǵa deıin zııaratshylardy qabyldaý josparlanǵan.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, oblysta «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrý jumystary júıeli túrde júrgizilýde. Negizi bul óńirdiń tarıhı jádigerler men kıeli mekenderge baı ekeni belgili. Sonyń bári tizimge alynyp, arnaıy baǵdarlamalar qabyldandy. Nátıjesinde, Qońyr áýlıe úńgiri jáne Yrǵyzbaı ata kesenesimen qatar, óńirdegi kıeli jerler kartasyna Shilikti, Berel qorymdary, Ablaıkıt ǵıbadathanasy, «Abaı-Shákárim» memorıaldy kesheni, Qıyn-Kerish, Belýha, Ashýtas taýlary, «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» kesenesi, «Alash arystary» mýzeıi jáne taǵy basqa qasterli oryndar engizilgen. Osylardyń ishinde bizdiń zamanymyzǵa deıingi VIII-VI ǵasyrlarǵa tıesili, Zaısan aýdanynda ornalasqan Shilikti qorymynyń orny bólek. Tarbaǵataı, Saýyr-Saıqan jáne Mańyraq taýlarymen qorshalǵan Shilikti jazyǵyn kezinde saq taıpalary mekendegen. Sol sebepti de bul jerden saq-úısin dáýiriniń altyn buıymdary men 200-den astam eskertkishi tabyldy. Olardyń elýge jýyǵy patsha men aqsúıekterdiń obasy. Sonyń ishinde Báıgetóbe obasynan tabylǵan Shilikti altyn adamy tarıhymyzdy áriden zertteýge mol múmkindik berdi.
Qatonqaraǵaı aýdanyndaǵy Berel qorymynyń da el tarıhyndaǵy alar orny erekshe. Saq jáne túrki kezeńderine jatatyn 70-ten astam obadan quralǵan qorymda ejelgi kóshpendiler men kóne túrki zamanynyń buıymdary tabylǵan. Ǵalymdardyń sózine qaraǵanda, bul jerdegi eń kóne qorǵan bizdiń zamanymyzǵa deıingi IV-III ǵasyrlarǵa tán, al eń bergisi bizdiń zamanymyzdyń VII-VIII ǵasyrlarynda turǵyzylǵan. Qorymǵa júrgizilgen arheologııalyq qazba jumystarynyń nátıjesi búkil álemge ejelgi atbegilik ónerdiń qazaq dalasynan bastaý alatynyn pash etti. Áli kúnge qazba jumystary júrip jatqan qorymnan taıaýda ǵana, ıaǵnı osy jyldyń tamyz aıynda 7 metr tereńdikten áıel adamnyń múrdesi tabylǵan. Arheologtar ony 3 myń jyl buryn jerlengen dep boljam jasap otyr. El tarıhynyń tamyryn birneshe myń jylǵa jalǵaıtyn Berel qorymyn 1999 jyly Elbasy arnaıy baryp kórip, sodan beri qazba jumystarynyń toqtaýsyz júrýine barlyq jaǵdaıdy jasap keledi. Al 2008 jyly Úkimet Qaýlysymen bul jerde «Berel» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy quryldy. Búginde onda 600-den astam jádiger bar.
Adamzat órkenıetiniń altyn besigi bolǵan Altaı jerinde tarıhı qorǵandar men kóne jádigerler óte kóp. Tipti álemdik dinderdiń eski ǵıbadathanalary da kezdesedi. Máselen, 1654 jyly Qalba taýynda salynǵan Ablaıkıt qorǵany kezinde býddısterdiń ǵıbadathanasy bolǵan. Memleket basshysynyń tikeleı bastamasymen salynǵan «Abaı-Shákárim» memorıaldy kesheni de tek Shyǵys Qazaqstan oblysy úshin emes, barsha Qazaqstan úshin erekshe mańyzǵa ıe. Belýha, Qıyn-Kerish, Ashýtas taýlary sııaqty tabıǵat-ana tartý etken qundylyqtarymyz da talaı tarıhtyń kýási retinde baǵa jetpes asyl muramyz bolyp sanalady. Mundaı jádigerler Memleket basshysynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynda aıtylǵan ulttyq kodty saqtaýda da erekshe ról atqarady.
Osyndaı tarıhı-mádenı eskertkishterimizdi halyq arasynda keńinen nasıhattap, onyń qundylyǵyn dáripteýdiń bolashaq urpaq úshin mańyzy zor ekenin aıtqan Muhtar Qul-Muhammed: «Búginde Shyǵys Qazaqstan oblysynda «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy boıynsha jumystar júıeli túrde júrgizilýde. Sonyń nátıjesinde kóptegen tarıhı eskertkishter kúrdeli jóndeýden ótkizilip, halyqtyń taǵzym etetin, otandyq jáne sheteldik týrısterdiń jıi keletin, qazaq tarıhynan syr shertetin kıeli oryndarǵa aınalyp otyr. Osyndaı ıgi isterdi Elbasymyzdyń halqyna tartý etken tamasha syıy dep qabyldaýymyz kerek», dedi.
Sol jumystardyń tyńǵylyqty oryndalyp, Elbasy tapsyrmalarynyń oryndalýyna «Nur Otan» partııasynyń da ókilderi óz úlesterin qosyp keledi.
Raýshan NUǴMANBEK,
jýrnalıst
Shyǵys Qazaqstan oblysy
Sýretti túsirgen avtor
